Gezegenler Neden Döner?
Herkese selam! Bazen sorular kafamı kurcalar ya, bir gün dondurma alırken, “Neden dondurmalar yuvarlak?” sorusu takıldı aklıma. Ama daha sonra bir baktım, aklımda bir başka soru belirdi: Gezegenler neden döner? Tamam, belki de bu kadar büyük soruları kafamı karıştıran dondurmanın yuvarlak olmasından sonra sormak biraz absürd oldu ama işte böyleyim, İzmir’de yaşayan bir genç olarak bazen kafamda çok büyük sorular yankılanıyor.
Tabii ki, bu soruyu sormak, bir yandan da biraz da içimdeki bilim insanını uyandırmak demek. Yani “her şeyin bir nedeni var” diye düşünen, her olayı bir şekilde açıklamaya çalışan, ama öte yandan “işte, bilim insanı olmak bu kadar zor, normal bir insan gibi de yaşamak lazım” diyen biriyim. Ama yine de gezegenlerin neden döndüğünü öğrenmek için, biraz da ciddi bir kafa yormam gerekti. Şimdi, gelin bu sorunun cevabını birlikte arayalım.
Gezegenler Neden Döner? Olayın Temeline İnmek
İlk olarak gezegenlerin neden döndüğünü anlamadan önce, biraz “dönüş” kavramına bakalım. Evet, biz de dönüyoruz, ama biz dönmemize rağmen yerimizden kıpırdamıyoruz. Çünkü, işin içinde fizik var.
Bunu şöyle düşünelim: Küçükken, arkadaşlarımla “elma çubuğu” oyunu oynardık. Elmayı bir çubuğa takar, sonra hızla çevirirdik. Elma o çubuğun etrafında dönse de, biz sabittik, değil mi? Gezegenlerin de benzer bir şekilde döndüğünü düşünün. Gök cisimleri, yani gezegenler, uzayda hareket ederken dönmelerinin sebebi de, bir tür “ilk hareket” denen bir şeyden kaynaklanıyor.
İç Ses: “Peki, bu kadar fiziksel bilimle uğraşırken, arada bir gezegenin dönerken yaptığı dansı düşünen de biriyim. Ne de olsa, uzayda biraz eğlence olmalı!”
Gezegenler ilk başta, büyük bir gaz ve toz bulutundan oluşmuş. Yani, sanki uzaya bir dev temizlikçi gelmiş de ortalığı biraz dağınık bırakmış gibi. O sırada her şeyin hareket etmesi gerekiyordu, çünkü her şeyin kendi “dönme isteği” vardı. Bu yüzden, gezegenler dönmeye başladılar. Her bir gezegenin dönüşü, tıpkı bir topu yuvarladığınızda topun üzerine uyguladığınız kuvvet gibi, “momentum” adını verdiğimiz bir şeyden kaynaklanıyor. Uzayda bir cisim hareket etmeye başladığında, o hareketi sürdürme isteği duyar.
Aşağıdaki kısa diyalogla biraz daha eğlenceli hale getireyim:
Ben: “Hadi ama, gezegenler dönmeseydi ne olurdu sence? Uzaya giden bir top gibi düşün!”
Arkadaşım: “Ya dönmeseydi? Durmadan yer değiştiren bir dondurma topu gibi olurdu.”
Ben: “Bence çok kötü olurdu. Dondurma bir anda patlar, o yüzden iyi ki dönüyorlar.”
Şimdi Şöyle Bir Durum Var: Gezegenler Neden Dönmeye Başladı?
Yani, gezegenlerin dönme işi bir zamanlar, büyük bir gaz ve toz bulutunun çökmesiyle başladı. Gök cisimleri birbirine çarptı, birleşti, sonra bir baktılar ki “Evet, şimdi dönme vakti!” Hangi gezegenin ne hızda döneceği de tamamen bu bulutların nasıl çöküp bir araya geldiğine bağlı. Düşün, bir odanın içinde iki top yuvarlıyorsun, topun büyüklüğü ve hangi açıyla yuvarladığın da onun hızını etkiler, değil mi? İşte gezegenler de öyle! Bazı gezegenler çok hızlı dönerken, bazıları daha yavaş dönüyor. Örneğin, Jüpiter tam bir hız canavarı! Onun dönme süresi sadece 9 saat 50 dakika gibi kısa bir sürede tamamlanıyor. Yani neredeyse bir güneş saati gibi.
Ben: “Abi, Jüpiter ne hızlanmış, helal olsun! Benim o kadar sabrım yok ya…”
Arkadaşım: “Yavaş dönmek de güzel aslında, Mars gibi. Hem sakin hem de biraz çölden ibaret.”
Tabii ki, gezegenlerin dönerken “dönme süresi” dediğimiz şey, aslında gezegenin büyüklüğü ve yoğunluğuyla da doğrudan ilişkili. Yani, koca bir gezegenin dönmesi daha fazla zaman alırken, daha küçük ve hafif gezegenler daha çabuk dönüyor.
Ama Her Şeyin Bir Sınırı Var: Dönme Hızını Ne Belirler?
Hadi biraz daha uzaya gidelim ve orada bir gezegenin dönüşünü daha yakından inceleyelim. Gezegeni hızlı bir şekilde döndürebilmek için ne gerekiyordu? Eğer biraz daha eğlenceli bir bakış açısı istiyorsanız, şöyle düşünebilirsiniz: Eğer biz de sabahları kahvemi hızlı içsem, güne çok daha enerjik başlarım, değil mi? Ama tabii ki gezegenler o kadar basit değil.
Gezegenlerin dönme hızını belirleyen bir diğer faktör, tabii ki yerçekimi. Yerçekimi, gezegenin etrafındaki maddeleri çekerek onun dönüşünü bir şekilde dengelemiş olur. Eğer bir gezegenin etrafında çok fazla yerçekimi varsa, bu onun dönüş hızını yavaşlatır. Mesela, bizim dünya da bir o kadar mütevazı; dönüyor ama işi de düzgün yapıyor, biz de gayet memnunuz.
Gezegenlerin Dönmesi Sadece Fiziksel Bir Şey Mi?
Şimdi gelelim işin bir başka kısmına: Ya bu gezegenlerin dönmesi sadece fiziksel bir olay değilse? Yani, evet, bilimsel açıdan dönen gezegenler gayet fiziksel, matematiksel bir olaya dayanıyor. Ama bir bakıma onların dönme hızlarını da duygusal olarak da algılayabiliriz. Mesela, Dünya dönüyor ve bu dönme hareketi ona “gün”leri, “gece”leri, “mevsimleri” ve “zamanı” getiriyor. Biz, Dünya’da dönüp durarak, kendimizi daha yaşanabilir bir yerde buluyoruz. Yani, biraz felsefi düşündüğümüzde, gezegenlerin dönüşü bizlere bir “zaman algısı” sağlıyor. Bu yüzden bu gezegenler, dönerek bizim hayatımızı şekillendiriyor.
İç Ses: “Vallahi şunu diyorum, gezegenlerin dönüşü bir şeylere bağlanmalı. Çünkü başka türlü sabah 5’te kalkıp işe gitmek çok zor olurdu.”
Sonuç: Dönüşün Gücü
Sonuç olarak, gezegenler dönmeseydi, ne kadar saçma olurdu, değil mi? Belki de Dünya sabahları dönmeyi kesseydi, kimse işe gitmek istemezdi. Her şeyin bir anlamı var: gezegenler dönüyor, hayat dönüyor, biz de dönüp duruyoruz. Tabii, bu dönme işini anlamak, bir yandan da evrenin ne kadar ilginç olduğunu hatırlatıyor. Yani, herkesin sabahları dönmesi gerektiği gibi, gezegenler de dönmeye devam ediyor.
Haydi bakalım, belki bu yazıdan sonra herkes biraz daha dikkatli bakar gece gökyüzüne. Kim bilir, belki bir gezegen dönerken, “Vallahi bu gezegen de başka bir hızda dönüyor” dersiniz!